Yoga Shala - Joga dla dzieci

Joga dla dzieci

Autor: Patrycja Galińska
21.12.2007.
Joga dla dzieci Potrzeba zrozumienia jogi jako nauki odczuwana jest właśnie teraz z powodu wzrostu śmiertelności i zachorowań na choroby spowodowane stresem i zaburzeniami systemu immunologicznego. Jest coraz większe zainteresowanie jogą wśród pracowników służby zdrowia rozumianą jako uzupełnienie nowoczesnej medycyny. Ciągle wzrastająca specjalizacja technik medycznych prowadzi do fragmentaryzacji i impersonalnego podejścia do istoty ludzkiej. Człowiek jako całość nie jest brany pod uwagę. Zwykły człowiek może zastanawiać się czy te wszystkie specjalizacje w chorobach różnych systemów pracują w kierunku wspólnego celu. Joga jest takim rodzajem aktywności, który daje możliwość pracy jednocześnie z aspektem fizycznym jak i psychicznym człowieka. Doskonale sprawdza się jako element rekreacji ruchowej oraz metoda profilaktyki wielu chorób i zaburzeń pycho-fizycznych¹. Joga łączy w sobie system dyscyplin dla polepszenia rozwoju wszystkich aspektów jednostki. Zawiera między innymi ćwiczenia fizyczne — pozycje (asany), techniki pracy z oddechem (pranajama) oraz techniki relaksacyjne (joganidra). Joga daje możliwość pracy na różnych poziomach umysłu i ciała, i to właśnie to czyni ją holistycznym systemem profilaktycznym². Praktykę jogi zazwyczaj zaczyna się z ciałem fizycznym. Poprzez ćwiczenia fizyczne (asany) kręgosłup, jak również mięśnie i stawy utrzymywane są w zdrowiu, zachowują elastyczność i giętkość, co pozwala utrzymać prawidłową postawę ciała. W trakcie ćwiczeń rozwija się również świadomość ciała co ma wpływ na koordynację ruchów. Subtelny masaż gruczołów dokrewnych wpływa na ich funkcjonowanie równoważąc gospodarkę hormonalną w ciele³. Ćwiczenia oddechowe (pranajama) usprawniają pracę układu oddechowego co zwiększa utlenienie organizmu, a w konsekwencji pracę mózgu i stabilizację emocjonalną. Techniki relaksacyjne (joganidra) pomagają redukować stres związany z doświadczeniami życia codziennego. W ten sposób rozumiana joga pozwala nie tylko utrzymać w dobrym stanie układ kostny i mięśniowy, reguluje również metabolizm i system hormonalny oraz ma wpływ na sprawność umysłu polepszając koncentrację i uwagę⁴. Dzieci mają wrodzoną giętkość i sprawność organizmu, jednak dla utrzymania go w zdrowiu i sprawności ważna jest profilaktyka. Z kilkuletniego doświadczenia instruktora rekreacji ruchowej wynoszę, iż coraz więcej dzieci i młodzieży ma problem z prawidłową postawą, jak również para się ze stresem oraz zaburzeniami emocjonalnymi. Wiele z nich ma problem z koordynacją ruchów i odczytywaniem sygnałów swojego ciała. Nieumiejętność rozluźnienia mięśni, a nawet brak rozróżniania napięcia od rozluźnienia może powodować w dorosłym życiu permanentne napięcie. Ważna jest również odpowiednia siła mięśni. Jest ona niezbędna dla zdrowia oraz jako czynnik pozwalający na kształtowanie możliwości i zapobiegający urazom. Trening siłowy jest wskazany także dla dzieci, ale powinien być dostosowany do ich możliwości. Mięśnie szkieletowe stają się podatne na wpływ treningu siłowego już od najmłodszych lat⁵. Oczywistym jest, iż dzieci wymagają innego podejścia niż dorośli, gdyż nie stanowią ich miniatury, lecz fizjologicznie znacznie się od nich różnią. "Dzięki odpowiedniemu treningowi dzieci mogą, jeszcze przed okresem dojrzewania, poprawić wydolność tlenową, beztlenową oraz siłę"⁶. Dzieci szybko zmieniają się fizycznie jak i psychicznie, dlatego dzieci w różnym wieku nie można traktować tak samo. Wprowadzanie ćwiczeń opartych na jodze można zacząć u dzieci w wieku przedszkolnym, nie są one jednak przygotowane do formalnych zajęci jogi. W tym okresie odnotowujemy wzrost dziecka, systematyczny przyrost masy ciała oraz rozwój poszczególnych układów narządowych. Dzieci nie potrafią długo koncentrować się na jednej rzeczy i charakteryzują się dużą ruchliwością, dlatego zajęcia powinny mieć formę zabawy. W trakcie zabawy dzieci uczą się podstawowych form ruchu: stania, chodzenia, biegania itp. a z czasem bardziej złożonych⁷. Zabawy przykuwają uwagę znaczne lepiej niż inne sposoby nauczania, ponieważ wymagają raczej aktywnego zaangażowania niż pasywnego uczestnictwa. W tym wieku trudno dzieciom utrzymać pozycje statyczne, ponieważ mają ograniczoną koordynację ruchową jak i celowość ruchów w związku z nieukończonym rozwojem kory mózgowej⁸, nie mają również możliwości wykonywania większości dynamicznych ruchów. Małe dzieci są bardzo elastyczne, jednakże nie mogą być długotrwale obciążane. Stosowanie w tym wieku wyczerpujących obciążeń wytrzymałościowych jest nie wskazane, ze względu na niedojrzałość regulacyjną narządu krążenia oraz metabolizmu⁹. Dlatego też ćwiczenia trwające 20–25 minut mogą być dla nich zbyt uciążliwe i męczące¹⁰. Dzieciom w trakcie zabawy można wprowadzać kilka pozycji jogi (asan) dostosowując je do możliwości dzieci i zachowując odpowiedni balans ćwiczeń rozciągających i wysiłkowych. Wiele pozycji jogi (asan) ma źródło inspiracji w naturze, przedstawiają zwierzęta, figury bądź postacie mityczne (np.: pies z głową w dół — Adho Mukha Shvanasana, orzeł — Garudasana, góra — Tadasana, trójkąt — Trikonasana, bohater — Virabhadrasana), dlatego też doskonale nadają się do prowadzenia ćwiczeń dla dzieci w formie zabawy opartej na różnego rodzaju bajkach czy historyjkach odwołujących się do natury np. wycieczka do zoo, safari po dżungli bądź jakiekolwiek miejsca, gdzie pojawiają się zwierzęta. Wskazując dzieciom pozycje do wykonania dobrze posługiwać się poleceniami kojarzącymi się z danym zwierzęciem czy przedmiotem np.: ugnij nogi jak żaba; bądź wielki jak góra; utrzymuj równowagę jak statek na wodzie. W ten sposób dzieci nie tylko rozwijają się fizycznie a również pobudzają swoją wyobraźnię. Dzieci szybko się nudzą, nauczyciel powinien wzbudzać zainteresowanie ciekawymi opowiadaniami i wykonywać ćwiczenia z podopiecznymi, zachęcając je do naśladowania i powtarzania ćwiczeń. Aby przykuć ich uwagę można dodatkowo np.: pokazywać dzieciom obrazki ze zwierzętami będącymi pierwowzorem danej asany (np. lew, żółw, wąż); rysować na tablicy figury geometryczne odpowiadających pozycjom (np trójkąt), bądź schematy postaci, które dzieci mają naśladować. Gry i zabawy są bardzo starą i rozpowszechnioną formą nauczania przynoszącą efekty nie tylko u dzieci w wieku przedszkolnym, ale również u dzieci w okresie wczesnoszkolnym jak i u nastolatków¹¹. Przełomowym etapem jest wiek około ośmiu lat, to właśnie w tym wieku w indyjskiej tradycji dzieci zaczynają właściwą praktykę jogi. Współcześnie naukowcy dostrzegają szczególne znaczenie tego okresu dla rozwoju fizycznego i psychicznego dziecka, uznając go za koniec dzieciństwa a początek przejścia w dorosłe życie. Wskazuje się tutaj na następujące fakty mające wskazywać na początek tego procesu: Ilość pęcherzyków płucnych jest już stała u dzieci w wieku ośmiu lat, po tym okresie następuje już tylko powiększenie ich objętości. Jest to najlepszy okres na wprowadzenie ćwiczeń oddechowych (pranajama). Rozwój systemu immunologicznego który szybko się rozwija w okresie płodowym niemowlęcym i w początkowym okresie dzieciństwa, zatrzymuje się w tym wieku. Szyszynka, która kontroluje działanie na przysadkę mózgową i cały system dokrewny, ulega przemianie w wieku około ośmiu lat. Psychologiczny rozwój powoduje rozróżnienie pomiędzy "ja" i tym co "inne". Myślenie abstrakcyjne oraz zdolność rozumienia koncepcji i idei, stanowiące podstawę rozwoju zdolności technicznych i socjalizacji, ma swój początek w wieku ośmiu lat¹². Dzieci w wieku wczesnoszkolnym (7-12 lat) są bardziej chętne do współpracy i bardziej zaangażowane w praktykę jogi. Na tym etapie rozwoju dziecko jest mocno zbudowane, dysponuje znacznymi zasobami energii. "Chętnie się bawi i rywalizuje, wykazując znaczną szybkość w ruchu, chociaż prędko się męczy. W tym wieku dzieci przejawiają duże dyspozycje szybkościowe, łatwo i wszechstronne przyswajają uproszczone lub nawet całościowe elementy techniczne. Późniejszy okres młodszego wieku szkolnego (10-12 lat) bywa nazywany "złotym wiekiem" dla podkreślenia wszystkich sprzyjających warunków prezentowanych przez organizm pod względem sprawnościowym"¹³. Jednak słuchanie długich i skomplikowanych poleceń może powodować dekoncentrację i rozpraszanie uwagi dziecka. Wskazane są więc krótkie i jasne sugestie, a także różnorodność i mnogość pozycji. W wieku ośmiu lat dzieci mogą zacząć praktykę bardziej dynamicznych i wysiłkowych ćwiczeń jak cykl Powitania Słońca (Surja Namaskar). Dojrzewa zmysł równowagi co prowadzi do udoskonalenia odczuwania motoryki ruchu i umożliwia wykonywanie ćwiczeń ruchowych o bardzo złożonym układzie, sprzyjając jednocześnie utrwalaniu w pamięci doświadczeń ruchowych. W tym okresie dziecko również ma dobre warunki do kształcenia wytrzymałości¹⁴. Trening musi być jednak dostosowany do etapu rozwoju dziecka. Przed okresem pełnego ukształtowania układu statyczno-ruchowego nie należy rozpoczynać maksymalnych i intensywnych obciążeń siłowych. "Zbyt wczesny trening może prowadzić do mikrourazów nasad kończyn długich, a zwłaszcza niebezpiecznych urazów kręgosłupa"¹⁵. W przypadku jogi tego typu zagrożenie jest zminimalizowane, gdyż ćwiczenia wykonywanie są z obciążeniem ciężarem własnym ciała. Rozwój pęcherzyków płucnych jest właściwie zakończony już u sześcioletnich dzieci, pojemność i objętość płuc powiększa się aż do ukończenia dojrzewania¹⁶. Budowa płuc w wieku wczesnoszkolnym pozwala więc w na wprowadzenie prostych ćwiczeń technik oddechowych (Nadi Shodana Pranajama — bez kumbhaki, wstrzymania oddechu). Dzieci w wieku wczesnoszkolnym można uczyć prostych technik relaksacyjnych dostosowując instrukcje do poziomu zrozumienia dziecka, jednak ćwiczenia te przykuwające uwagę nie powinny trwać więcej niż 10 minut. W "Yoga Education for Children" autor podaje cztery proste ćwiczenia inspirowane jogą: Koncentracja bez wysiłku — łokcie oparte o stół, dłonie zasłaniają oczy, w tej pozycji należy wykonać 12 głębokich powolnych wdechów i wydechów. Następnie dziecko powinno wyobrazić sobie krajobraz lub miejsce, które bardzo lubi, niech wyobrazi sobie, że jest w tym miejscu pośród drzew, wzgórz itd. Uwaga i wyobraźnia — należy umieścić obraz lub przedmiot przed dzieckiem, które spogląda na obiekt w bezruchu i bez wysiłku. To ćwiczenie powinno trwać 30 sekund. Następnie, z zamkniętymi oczyma, dziecko powinno bardzo wyraźnie wyobrazić sobie przedmiot. Po tym kolejny raz powinno spojrzeć na detale przedmiotu. Relaks (yoganidra) — kiedy dziecko leży na macie, prowadzący nazywa kolejne części ciała, do których dziecko nie poruszając się prowadzi uwagę. Należy zacząć od kciuka prawej ręki kierując się w kierunku ramienia, a następnie przenosi uwagę w kierunku dużego palca prawej nogi. Procedurę należy powtórzyć dla lewej strony i skończyć na głowie. Następnie można poprosić o wyobrażenie jakiegoś miłego obrazu (krajobraz, plaża itd)¹⁷. Dzieci w tym wieku spędzają dużo czasu w pozycji siedzącej, nieprawidłowe siedzenie może doprowadzić do różnego rodzaju anomalii układu mięśniowego, powodując skrzywienia i deformacje kręgosłupa. W tym okresie także stale zmniejsza się czas przeznaczony na ruch w ciągu dnia, większego więc znaczenia nabiera intensywność i charakter obciążeń fizycznych. Niezbędna staje się profilaktyka ukierunkowana na utrzymanie właściwej postawy¹⁸. W jodze duży nacisk kładzie się na prawidłową postawę i symetryczny rozwój mięśni zarówno lewej jak i prawej strony ciała, co wobec niedojrzałości układu szkieletowego u dzieci ma istotne znaczenie. Ćwiczenia dla dzieci opierają się na wielu podstawowych pozycjach: stojących (jak Tadasana, Trikonasana), siedzących (np.: Dandasana) pozwalających na opanowanie przez dzieci umiejętności utrzymania prawidłowej postawy zarówno w pozycji stojącej, siedzącej czy też leżącej. Joga dla dzieci wpływa dobrze nie tylko na kształtowanie postawy fizycznej ciała, ale ma też potwierdzony pozytywny wpływ na intelektualny i emocjonalny rozwój dzieci Szkoła jest miejscem, gdzie następuje nie tylko intelektualny rozwój dzieci, ale także emocjonalny. W tym kontekście mówi się o harmonijnej współpracy lewej i prawej półkuli mózgu. Lewa półkula odpowiada za analityczną i ekstrawertyczną stronę osobowości, natomiast prawa półkula ma charakter syntetyczny i introwertyczny. Eksperymenty przeprowadzone nad wpływem technik relaksacyjnych, ćwiczeń oddechowych (pranajama), ćwiczeń jogi (asan) oraz biofeedbacku wskazują, że te techniki mają istotny wpływ na polepszenie pracy mózgu. Banquet¹⁹ poprzez swoje badania pokazał jak dzięki uprawianiu jogi umysł pracuje jako jedna całość, dając optymalne wyniki sprawności. Wiele osób w tym stanie doświadcza uczucia radości i entuzjazmu²⁰. ¹ por. Sulochana D. Telang: Understending Yoga throught body knowledge, Pune 2003, s. IX. ² Hansa Jayadeva Yogendra, Armaiti Neriosang Desai: Yoga for Back and Joint, Mumbai 2006, s. 6. ³ Swami Satyananda Saraswati: Yoga Education for Children, New Delhi 2006, s. 2. ⁴ ib. ⁵ Artur Jaskólski, Anna Jaskólska: Podstawy Fizjologii Wysiłku Fizycznego, Wrocław 2005, s. 356. ⁶ Ibidem. s. 354. ⁷ Dobrzański, Medycyna Sportu i Wychowania Fizycznego, Warszawa 1989, s.166. ⁸ T. Dobrzański, Medycyna Sportu i Wychowania Fizycznego, Warszawa 1989, s.165. ⁹ T. Dobrzański, Medycyna Sportu i Wychowania Fizycznego, Warszawa 1989, s.166. ¹⁰ Jeśli nauczyciel potrafi poprowadzić zajęcia ciekawie w formie zabawy, angażując pełną uwagę dzieci, to ćwiczenia mogą trwać nawet 30-40 minut. Swami Satyananda Saraswati, Yoga Education for Children..., s. 94. ¹¹ Swami Satyananda Saraswati, Yoga Education for Children..., s. 29. ¹² Swami Satyananda Saraswati, Yoga Education for Children..., s. 31-3. ¹³ Katowski, Teoria Sportu, s.94 ¹⁴ Ibidem. ¹⁵ Osiński, Antropomotoryka, s.2007. ¹⁶ Artur Jaskulski, Anna Jaskulska: Podstawy Fizjologii ... dz.cyt. s. 347. ¹⁷ Swami Satyananda Saraswati: Yoga Education for Children..., s. 108-9. ¹⁸ T. Dobrzański: Medycyna Sportu... dz. cyt., s. 168. ¹⁹ Banquet, J.P.: Spectral Analysis of the EEG in Meditation, w Electroeceph Clin. Neurphys., 1973, 35: 143,151. ²⁰ Swami Satyananda Saraswati: Yoga Education for Children..., s. 46.
Zmieniony ( 31.12.2007. )

następny artykuł »

Wstecz